Populizam je termin koji je u upotrebi sve češće i služi da karakteriše niz pojava i procesa, ali je širok opseg njegove upotrebe doveo do toga da se on često koristi samo kao sredstvo za optuživanje političkih protivnika, bez detaljnijeg obrazloženja. Šta je uopšte populizam? Teorijski gledano, populizam se može definisati kao vrsta političke orijentacije koja ima za cilj obraćanje što širem krugu birača, a pre svega socijalno ugroženim, obećavajući im velike beneficije kroz tzv. „nerealna politička obećanja“, ali i produkovanje i insistiranje na diskursu podele između običnog naroda i otuđene/korumpirane elite. Sa druge strane, populizam je vrsta političke komunikacije, koja produkuje upravo pobrojane karakteristike i ima za cilj da političku ponudu uokviri kroz diskurs podele na „običan“ narod i „otuđenu“ elitu. Iako se dihotomija uglavnom pozicionira tako da otuđenu elitu predstavljaju mainstream političari koji su na vlasti, a onda novi politički akteri zauzimaju pozicije zaštitnika običnog naroda – ove metode često uspešno koriste i vladajuće partije i državnici. Prema tome, populizam je sa jedne strane sredstvo za političku borbu u vidu političke orijentacije/ideologije, a sa druge strane metoda političke komunikacije.

Političke partije u Srbiji koriste oba oblika populizma, bez obzira da li dolaze sa pozicije vlasti ili sa pozicije opozicije, kao i bez obzira na neke druge ideološke odrednice i vrednosne stavove, ukoliko možemo uopšte govoriti o ideološkim pozicijama i vrednostima koje zastupaju političke partije.

Osim populizma, neizbežna karakteristika političkih partija u Srbiji jeste i nizak nivo unutarpartijske demokratije, odnosno dominantne autoritarne tendencije unutar njih samih. Da bismo govorili o jednom političkom režimu kao demokratskom, neophodno je da imamo demokratske političke partije koje su ključni posrednik svake predstavničke demokratije, posrednik između građana i institucija vlasti.

Pitanje autoritarnih tendencija unutar političkih partija može se istraživati kroz niz indikatora, koji nam govore o stepenu demokratičnosti i pluralizma unutar političkih partija, a ključno razlikovanje jeste po pitanjima inkluzije članstva u donošenje odluka unutar partije, pitanje autonomije podorganizacionih struktura unutar same partije i mogućnosti da se unutar političkih partija vodi diskusija i debata. Političke partije u Srbiji, prema svim istraživanjima, godinama unazad generiše nizak nivo kako inkluzivnosti članstva, tako i autonomije podorganizacionih struktura. Retki su primeri da se unutar partije vode ozbiljne diskusije, rasprave i debate o bilo kojim pitanjima. Dominantan obrazac je da najuže rukovodstvo partije (a često i sam lider) donosi sve odluke, a da se onda samo traži aklamacija tih odluka od strane drugih partijskih organa. Osnovna osobina koja je potrebna da biste funkcionisali u partiji jeste poslušnost, jer gotovo da ne postoji mogućnost da se ne složite sa odlukama koje najviši organi partije donose, a da i dalje imate priliku da se dobro pozicionirate u partiji.

Zašto su populizam i autoritarnost dominantni u političkim partijama? Možemo navesti tri faktora koja utiču na ove pojave. Prvi je svakako kontekstualni faktor, kako politički tako i ekonomski – Srbija je država koja i dalje spada u mlade demokratije i sisteme, u kojoj oblik političkog pluralizma ima tek dvadeset i kusur godina, koju odlikuje nisko poverenje u institucije i političke elite, ali i nespremnost građana za učestvovanje u demokratskim procesima. Dok postoji nizak nivo poverenja u institucije, istovremeno postoji visoko poverenje u lidere, političke vođe koje bi trebalo da reše probleme građana. Glorifikacija lidera dovodi do toga da autoritarne tendencije budu sasvim prihvatljive, a politika se poistovećuje sa liderima, umesto sa institucijama. Sa jedne strane populizam kao deo političke ponude uslovljen je i političkom tražnjom građana. Veliki broj građana koji živi ispod granice siromaštva ili je u riziku od siromaštva, pogodno je tlo za razvoj kako populizma kao orijentacije, tako i populizma kao komunikacije. Obećanja da će politički akteri rešiti probleme građana i da je uzrok problema samo u korumpiranoj eliti, političkim akterima je toliko puta dalo rezultate i izgleda da je to pitanje u siromašnim društvima uvek dobra osnova za političke kampanje. U skladu sa tim je i drugi faktor – korupcija, jer je sa jedne strane upravo korupcija faktor koji se u populističkoj komunikaciji najčešće koristi. Ukoliko pogledate Srbiju i izborne kampanje prethodnih godina – korupcija je tema koja je uvek u vrhu političke agende svih izbornih aktera. Podela na one koji su se kroz svoj politički angažman obogatili i na one koji su osiromašili, uvek je sredstvo mobilizacije birača. Takođe, pitanje klijentelizma i motiva građana da se učlanjuju u političke partije da bi popravili svoj lični finansijski položaj, okolnost je koja snažno utiče na autoritarne tendencije unutar partija. U takvim okolnostima, kada želite da zadržite svoje privilegije koje imate i koje ste ostvarili kroz političku partiju, mogućnosti za razvoj demokratskih tendencija unutar partije jako su ograničene. Odluke koje dolaze sa vrha samo se prihvataju, jer niko ne želi da izgubi pozicije koje je zauzeo. U prilog tome govore i de facto veliki slomovi partija, koji se prema pravilu dešavaju onog momenta kada partija izgubi vlast i ode u opoziciju. Krah Demokratske stranke nije nastupio dok su bili na vlasti, već tek nakon što su je izgubili. URS (nekada G17 plus) doživeo je potpuni slom onog momenta kada je otišao sa vlasti. Ti primeri nam govore koliko je, ustvari, klijentelizam rasprostranjen i koliko snažno utiče na populizam i autoritarnost u političkim partijama. I kao treći faktor koji utiče na ove pojave je svakako institucionalni aranžman koji podstiče poslušnost izabranih predstavnika građana (narodnih poslanika, odbornika). Posredan izbor predstavnika građana putem partijskih listi, direktno podstiče zavisnost izabranih predstavnika građana od strane političkih partija, ali i ostavlja mogućnost partijama da vode liderske kampanje, sa ciljem promocije isključivo lidera koji je nosilac svih poruka i na taj način lideri političkih partija koriste populističke metode komunikacije i orijentacije. Preciznije, nad izabranim predstavnicima građana sami građani nemaju nikakve tehnike pozivanja na odgovornost, jer jedini koji mogu da ocenjuju njihov rad jesu šefovi partija, iz razloga što im reizbor ne zavisi od samih građana kojima bi trebalo da budu odgovorni, nego od partije i onog/onih koji u partijama donose odluke.

Ono što je ključni problem sa populizmom i autoritarnim tendencijama unutar političkih partija jeste što kada politički akteri i subjekti osvoje vlast, ove obrasce vladanja prenose i na nivo javnih institucija. Populizam kao oblik političke komunikacije nije samo prisutan u partijskom životu, već i u formalnom vladanju. Tako političari redovno koriste populizam kao oblik vladavine, dok takođe autoritarnost iz polja političkih partija prenose na nivo odlučivanja u institucijama sistema. Odlučivanje uskog kruga ljudi ili samih lidera prenosi se i u polje državničkih odluka. Prema tome, rešavanje problema populističkog i autoritarnog vladanja u Srbiji mora da krene iz polja reforme političkih partija kao ključnih (gotovo jedinih) političkih aktera. Tek kada se političke partije transformišu u otvorene, autonomne i inkluzivne, moći ćemo da govorimo o političkom režimu kao inkluzivnom i participativnom.

Tekst je deo publikacije ,,Zloupotreba naroda – priroda populizma u Srbiji„. Tekstovi iz publikacije predstavljaju lične stavove autora.